Wednesday, January 20, 2021
Home Ciyaaraha iyo Dhaqanka HIGGAADDA AF-SOOMAALIGA - Casharka 4aad

HIGGAADDA AF-SOOMAALIGA – Casharka 4aad

G iyo GG

Waxaa tusaalooyinkaan hoose ka cad in Ga’du ay leedahay laba dhawaaq oo midna adag yahay midka kalena fudud yahay.

Tusaale:

Bogga iyo boga. Raggee? iyo Raage.

Xaggaa  iyo xagaa. Hogga iyo hooga!

Ruugga iyo  ruga. Doog iyo dagaal

Marka tusaalooyin aan ku muujinno xeerka u degsan:

  1. Laba shaqal dhexdooda (G): Sagal, sagaal, beegan, cagaar, Magan, Magool, Mooge, dugul, fagaare, iwm. Waa dhawaaq fudud.
  2. Laba shaqal dhexdooda (GG): hooggaan, bogga, ragga, mugga, deggan,  faraggal, gaaggaab, siigga, iwm. Labalaaban. Waa dhawaaq adag
  3. Ereyga Ga’da ka billowda: god, goob, goodir, gorgor, Guuleed, goor, geel, iwm. Waa dhawaaq adag/culus/buuxa
  4. Eyeyga Ga’ ku dhammaada: rag, mug, dig, edeg, iwm.Waa dhawaaq adag
  5. Shaqal iyo shibbane dhexdooda: megdan, argeeg, ergo, cagbaruur, wigle, fargal, mugdi, iwm. Waa dhawaaq adag

Sida muuqata dhawaaqa culus ee Ga’ wuxuu suurta galaa marka uu ereyga uu ka billowdo Ga’ sida: God, ama Ga’ ku dhammaado: Bog, amase, ma Ga’da u dhexaysa shaqal iyo shibbane: Mugdi, iyo marka Ga’da ku dhex jirta laba shaqal balse laballaaban tahay: oggol, iwm.

 Ugu dambayntii mar waliba dhawaaqa fudud ee Ga’ wuxuu u dhexeeyaa  laba shaqal: Dagaal, ogaal, ragaad, magaan, fagaare, xagal, magaalo, negow, ugaar, iwm.

U fiirso: Haddii xarfaha W iyo Y ay u dhaqmaan sida shaqal-u-yaal (Semivowel) dhawaaqa G wuxuu noqonaayaa mid fudud, sida: Meygaag waa geed. Cadawga iga dhici. Kayga isii, Gelowga cidiisa, iwm[i]

LAMMAANIN

Sidaan horey u aragnay erayada la lammaaniyay waa kuwa ka kooban laba erey kuwaasoo yeelanaaya micne hor leh.

Dan+wadaag  danwadaag.  Xeel+dheer  xeeldheer. Dab+xir  dabxir. Xeer+ilaaliye Hagar+bax  hagarbax.

U fiirso : baadi+goob baadiggoob. Ga’da goob waxay leedahay dhawaaq adag; haddaba markaan labada eray isku lammaaninno Ga’da waxay ku jirtaa laba shaqal dhexdooda, marka si dhawaaqa uu u ahaado G adag waxaa khasab ah in la laballaabo: baadiggoob.,sida Caanaggeel, Labaggaras, dabaggal, indaggashi, cagaggub, balse u fiirso: indheergarad, isafgarad,  iwm.

Haddii lammaanintu ay keenayso inuu meesha soo galo dhawaaq hor leh, markaas waa  khasab in la kala gooyo lana addegsado jiitin gaaban:

Gows+haysad  gows-haysad (Ma aha gowshaysad), sababtuna waaa SHa’da ka dhalatay iskuduubidda. Balse eeg; gows+danbeed  gowsdanbeed.  Mar waliba waxaa wanaagsan in qoraha uu qaammuska agtiisa dhigto si uu u hubsado higgaadda toosan ee ereyga.

Ereyga Mad-hab isna waa khasab in la kala gooyo oo jiitin gaaban la adeegsado, balse Mac-had dadbaa kala gooya balse khasab ma aha mana loo baahna.

Lamaaninta markay shaqaallada ishardiyaan ama laga baqo in la garan waayo waa lakala gooyaa jiitin gaabanna loo adeegsadaa[ii] sida:

Ina-abti, ina-adeer, ina-eeddo, iwm., balse inahabreed ama ina-habreed   sababtoo wax wareer keena sooma galin. Ogow ina– iyo ilma waa iskumid: ilma-adeer, ilma-eedoo iwm. Haddana eeg: Daba-orod, Dagaal-aqoon. Balase eeg: Dagaal+gal  dagaalgal.

Erayga Af, naxwe ahaan ah magac guud oo lab ah (Common nouns, masculine) marka loo adeegsanayo in lagu nudo dad waxaa caada noqotay in la addegsado jiitin gaaban mase aha khasab: Af-hindi, Af-qalaad, Af-soomaali, Af hindi, af qalaad, af soomaali iwm. Jiitinta gaaban adeegsigeeda wuxuu ku badan yahay ereybixinta sayniska.

Falalka layeelaha ku noqonaaya, waa kuwa af-ingiriiska lagu yiraahdo reflexive verbs, sida: ismoogeysiin, ismaris, isbahayso, isbeddel, iwm.

Koley tahay magacyada ka billowda is iyagana waa laysku qoraa dabcan sida: isbahaysi, isboondhays (geed), isbitaal, isbig (turub), isgaarsiin, iwm.

Balse u fiirso:  is-afdhaaf, is-afgaranwaa, is-hayso, isu-ekee, iwm.

Qodobbada (Articles) waa khasab in lagu nudo magaca (Nouns) sida: Ninka, buugga, raha, faraca, naagta, usha, bisha, eyda, iwm.

 Si aan u wadanno casharradenni Higgaadda waxaa haddeer ka dib loo baahan yahay inaan wax yar ka taabanno Naxwaha Af Soomaaliga. Weli waxaa noo dhiman: qoraalka Habka kooban iyo habka fidsan, qaybaha hadalka (Parts of speech) oo marka la qoraaya iskooda u istaaga ee aan lagu qaban karin wax kale.

Axmed Qaasim Cali


[i] Marka  w&y (Semi-vowel) ay dhaqman sida shaqal,  si loo helo dhawaaq G culus waa in lalabalaabaa sida: Dawggal, cawggiir. Iwm

[ii] Dadka Naxwaha ku xeel dheer waxay ku talinaayaan in xarriqinta ama jiitinta gaaban la adeegsado marka allenaynta (Allen waa syllable, allanaynta waa erayga lonqaybiyo. ) erayga aysan iswaafaaqasanayn. Eeg buugga Prof. Maxamed Xaaji Xussen Raabbi (JUS) buuggisa: Naxawaha Sifeyneed ee Af Soomaaliga, Muqdisho 1995. Qoraagan wuxuu Lammaanaynta yiraahdaa Jibaarayn.

Leave a Reply

Most Popular

Xog Xasaasi ah: Maamulka Farmaajo iyo Rooble oo Ku Sigtay In Geddisleyda Shidaalka Fara Madoobeyaan Dalka

Wasiirka Maaliyadda Dowladda Federaalka Soomaaliya (DFS) Cabdiraxman Ducaale Beyle ayaa January 09, 2021 sheegay inaysan jirin wax heshiis ah oo lala galay...

Waa Maxay Sababaha Fashiliyay Dib U Doorashadii Xasan Sheikh Maxamuud ee 2017kii?

Sanadkii labaad oo lagu qabtay dalka gudahiisa doorashada madaxweynaha ayaa xaqiijisay in xitaa dimuqraaddiyada daciifka ah ay dhali karto isbeddel siyaasadeed haba...

Ciyaarta Khaliijka – Imaaraadka oo Fashilmay, Qadar oon Is-dhiibin iyo Soomaaliya oo La Iibsan!

Talaadadii January 5, 2021 saacado ka dib markii Dooxa laga qaaday xannibaaddii ayaa Amiirka Sacuudiga Maxammed bin Salmaan garoonka diyaaradaha Al-Culaa ku soo...

Sheeko Madmadow Leh – Maxay Soomaaliya Uga Dhigan Tahay Xubinnimada Kenya ee Golaha Amniga?

Jimcihii January 2, 2021 waxaa si rasmi ah u bilaabmay muddadii labada sanadood ahayd (2021-2022) ee Kenya ay xubin aan joogto ahayn...

Recent Comments

%d bloggers like this: